Romanlar, Abdallar, Elekçiler, Domlar, Lomlar, Mırtipler! Çingene olarak adlandırılan veya kendisini Çingene olarak kabul eden herkes! Burası sizin siteniz.
Haftanın Gündemi
1-7 Mart 2009
Tony Gadlif ünlü bir yönetmen, ailesinin bir tarafından Çingene. Gadjo Dilo, Transilya, Latcho Drom, Vengo gibi toplumumuzu konu olan filmleri ile yaygın bir üne kavuştu. Bu alanda özellikle Çingeneler Zamanı ile dünya çapında bir üne kavuşan Emil Kusturica ile karşılaştırılabilecek bir yer açtı kendisine. Geçen hafta yayınladığımız bir haberimizde Gadlif'in yeni filminin duyurusunu yaptık. Filmin orjinal adı Liberte. Türkçesi Özgürlük!
Gadlif ve Kusturica gibi yönetmenlerin işi zor. Zira kendilerine temel konu olarak bir toplumu seçmişler. Bizim toplumumuzu, Çingeneleri. Ortaya koyduğunuz sanat eserinde bir toplumu yansıtmak gibi bir iddia ile ortaya çıktığınız anda doğal olarak o toplumun mensuplarından gelecek olan tepkileri göğüslemek zorunda kalırsınız. Her sanat eseri zorunlu olarak bir toplumun belli bir zaman ve mekandaki bireylerini anlatabilir. Bu birey ve toplulukların ise aynı toplumun farklı mekan ve zamanlarda yaşayan bireylerini temsil edemeyeceği ise muhakkaktır. Buna karşılık bu tarz eserler sanki sözkonusu toplumun tamamını yansıtmaktadır gibi algılanır.
Ülkemizde Gırgıriye, Cennet Mahallesi, Görgüsüzler ve son olarak da Gönülçelen gibi çalışmalarda çoğunlukla yeterli özen gösterilmediğinden herhangi bir zaman veya mekandaki Çingene gruplarını dahi yansıtmaktan uzak, tamamen karikatür bir Çingene portresi ortaya çıkarılmıştır. Kimi kardeşlerimiz sanatlarını icra ederken özellikle şov dünyasında bu imajdan istifade etmişler, bizzat Çingeneler Çingene filmlerinde çizilen karikatür Çingene imajını taklit etmeye çalışmışlardır. Şov dünyasının herhangi bir yerinde yer almayan kardeşlerimiz içinse bu imaj son derece rahatsız edicidir. Alaycı bakışlar ve son derece pervasızca icra edilen soytarı muamelesinden kurtulabilmek için kendi kökenini saklamaya çalışan çok sayıda insanın bulunmasının bir nedeni de budur aslında. Eğer bir özel bir çıkarı yoksa Darbukatör Bayram, Çingene Pembe ya da Ayıcı Bayram'ın yerinde olmak ve toplumun genelinin gözünde onlar gibi algılanmak istemez.
Tony Gadlif ve Emil Kusturica'nın çalışmaları yerli yapımlarla karşılaştırıldığında daha özenli. Arka plan çalışması oldukça iyi yapılıyor. Bu filmlerde önemli ölçüde Çingene kökenli oyunculara yer verilmeye çalışılıyor. Buna bağlı olarak filmleri izlerken kendimizden çok daha fazla şey bulabiliyoruz. Yakınlıklar daha belirgin, çeşitli folklorik özellikler karikatürleştirilmeden veriliyor. Yine de bu filmlerde tam manasıyla sinmiyor içimize. Zira Çingene toplumunu bütün zenginliğiyle ele almayı başaramıyor bu ustalar. Daha ziyade dışarıda bakanlara ilginç gelecek noktalar ön plana çıkarılıyor, bir anlamda kültürümüz tek boyutlu bir biçimde yansıtılıyor.
Şüphesizki hiçbir sanatçı sanatını icra ederken gerçeği birebir yansıtmak sorumluluğunda değildir. Dolayısıyla Gadlif ve Kusturica gibi ustaların çalışmalarının Çingene kültürünü tek yanlı biçimde yansıttıkları eleştirisine sanatçının icrai özgürlüğü vurgulanarak karşı çıkılabilir. Buna diyecek bir şeyimiz yok. Öte yandan sanatçılarımızın icrai özgürlüğünün faturası yine bize çıkıyorsa en azından söylenme hakkımızın olduğuna inanıyorum. Zira çok açık bir biçimde Gadlif ve Kusturica'nın filmlerinde ortaya çıkan Çingene imajı toplumumuzun bireylerinin toplumsal hayatının kimi alanlarında yetersiz olabileceği düşüncesini pekiştirmektedir.
Çingene müzisyenler büyük virtüözlerdir. Buna şüphe yok. Buna karşılık her Çingene müzisyen olmak ya da müzikle alakalı faaliyetlerde bulunmak zorunda değildir. Tek Çingene mesleği müzisyenlik değildir. Atalarımız tarih boyunca sepetçilik, demircilik, kalaycılık, elekçilik, veterinerlik, halk hekimliği, moral tedavi, orta oyunculuğu, gölge oyunculuğu, hayvan eğitmenliği gibi çok çeşitli zanaat dallarında harikalar yaratmışlardır. Ayrıca atalarımızın bu meslekler üzerinde uzmanlaşmış olması toplumumuzun bu alanlarla sınırlanacağı anlamına gelmez. Önlerinden engeller kaldırıldığı toplumumuzun neler yapabileceğini günümüzde artık büyük bir sayıya ulaşan Çingene kökenli memurlar, akademisyenler, mühendisler ve diğer meslek erbabı ispat etmektedir.
Sanatçılarımıza yol göstermek bizim haddimiz değil. Ama bir sanatsever olarak beklentilerimizi dile getirmemizden de kimse zarar görmeyecektir. Çingene toplumunu konu olan sanatçılarımızın geleneksel mesleklerimizi icra eden kardeşlerimiz kadar Çingene kökenli doktorlarımızın, akademisyenlerimizin de hikayelerini anlatmalarını bekliyoruz. Konuya biraz daha geniş bir açıdan bakan bu tarz çalışmalar hiç şüphe yok ki kafalardaki önyargıların kırılmasına büyük katkı sağlayacaktır.
Hepinize şen bir hafta diliyorum. Sağlıcakla kalın.
Arşiv
Selendi Üzerine 2 / 09-17 Ocak 2010
Selendi Üzerine 03-09 Ocak 2010
Cingeneyiz.org: İddiasını Varlığı ile Doğrulayan Girişim 20/08/2009
