Romanlar, Abdallar, Elekçiler, Domlar, Lomlar, Mırtipler! Çingene olarak adlandırılan veya kendisini Çingene olarak kabul eden herkes! Burası sizin siteniz.
Haftanın Gündemi
4-11 Temmuz 2010
Bir süredir sitemizde Romanes-Türkçe şiirler yayınlıyoruz. Yurdun çeşitli yerlerinden elimize ulaşan bu çalışmaların çok değerli olduğunu düşünüyoruz. Çeşitli ülkelerde Romanes kullanılarak yazılmış kaynaklara ulaşmak mümkün. Buna karşılık ülkemizde konuşulan Romanes lehçelerinin kullanıldığı yazılı bir metinin varlığından söz etmek mümkün değil. Bu anlamda sanatçı dostlarımızın bize ulaştırdığı Romanes-Türkçe şiirler ve bundan sonra sitemizde yayınlayacağımız diğer metinler ilk olma özelliği taşıdıkları için fazlasıyla anlamlılar. Bu bağlamda Türkiye Romanesi hakkında bilgi sahibi olmak isteyen dilbilimciler için sitemizde yayınlanan Romanes metinlerin yararlı olabileceğine inanıyoruz.
***
Bugün Romanes dilinin Çingene kültürü içerisindeki yerini tartışmak istiyorum. Bizi izleyen dostlarımızın çok iyi bildiği gibi Cingeneyiz.org ailesi Çingene kültür ve kimliğine farklı bir bakış açısından yaklaşıyor. Bizim için Çingenelik; göçebe zanaatçı kavimlerin coğrafyamızda kullanılan genel adıdır. Abdallar, Romlar, Lomlar, Domlar, Geygeller ve benzeri toplulukların ataları binlerce yıl boyunca yerleşik tarımcı ve çoban göçebe Gaco kavimlerine çeşitli zanaat ve hizmetleri sunarak geçimlerini temin etmişlerdir. Bu konuyla ilgili ayrıntıları ve Çingenelerin neden göçebe zanaatçı bir yaşam biçimini binlerce yıl boyunca devam ettirmek zorunda kaldıklarını "Çingenelerin Kitabı" isimli çalışmamızda ayrıntılı bir biçimde tartıştık.
Sonuç olarak hangi kavimden gelirse gelsin göçebe zanaatçı ataların soyundan gelen kavimler Çingene Evrensel Milletinin bir unsurunu teşkil ederler. Her türlü yanlış anlamanın önünü baştan kesmek için buradaki "Evrensel Millet" kelimesini ulus, nation, kavim, etnik grup gibi kavramlarla benzer bir anlamda kullanmadığımızı vurgulayalım. Buradaki "millet" sözcüğü daha ziyade Osmanlı İmparatorluğu idarecilerinin "Kıpti" olarak adlandırdıkları Çingeneleri sınıflandırırken kullandığı yaklaşımı temel alır.
Osmanlı İmparatorluğu idarecileri; dilleri, geldikleri coğrafya ve tarihleri birbirinden farklı olan Abdal, Tahtacı, Rom, Lom ya da Puşiyan gibi kavimlerin hepsine birden yerine göre Kıpti ya da Çingene adını vermiştir. Zira bu isimlendirmede amaç topluluklarının kökenini ortaya çıkartmak değil Çingenelerin milletlere göre düzenlenen vergilendirme sisteminde hangi gruba alınacağının tespitidir. Gerçekten de enteresan bir biçimde; Osmanlı İmparatorluğu'nda temel ortak noktaları hepsinin göçebe zanaatçı olmaları olan farklı kavimlerden gelen Çingeneler yerleşik tarımcı ya da çoban göçebe topluluklardan farklı bir vergilendirme sistemine tabi tutulmuşlardır. Konuya bu açıdan bakıldığında "Evrensel Millet" tanımlamasının bir sosyal kategoriye işaret ettiği daha iyi anlaşılabilir.
Atalarının göçebe zanaatçı olmaları dolayısyla Çingene olarak sınıflandırılabilecek kavimler dünyanın her yanında yaşamaktadırlar. Kimi zaman büyük göçler neticesinde farklı coğrafyalardan Çingene kavimleri biraraya geldiklerinde kolaylıkla kaynaşarak yeni bir kavim dahi oluşturabilmektedirler. Bu noktada ataların göçebe zanaatçı yaşam biçimini benimsemesinden ileri gelen ortaklıklar kolaylıkla dil, kültür, tarih ve ırk farklılıklarının önüne geçebilmektedir. İşte bu büyük zenginlik değerlendirilirse Çingenelerin neden "Evrensel Millet" olduğu daha iyi anlaşılabilir.
***
Lafı uzatmadan asıl konuya geri dönelim; Çingene Evrensel Milleti için Romanes dilinin anlamı nedir? Yukarıda yaptığımız açıklamalar göz önüne alınırsa Çingene Evrensel Milletinin farklı kavimlerden oluştuğu ve her kavmin de kendine ait bir dile sahip olması gerektiği kolaylıkla anlaşılabilecektir. Kimi Çingene kavimleri zaman içerisinde dillerini koruyamamış olsalarda neredeyse tüm Çingene kavimlerinin tarihin bir döneminde grup içi iletişimlerini sağlayan bir dilleri olmuştur. Dünyanın farklı coğrafyalarından sayısız örnek vermek mümkündür. Türkiye'de ise Abdoltili, Lomavren, Domane ya da Domca, Geygelce, Larende Trompetçi dili, Erkilet Çerçi dili gibi dil ya da dil benzeri yapılarından varlığından bahsedebiliriz.
Çingene dilleri, kendilerini kullanan kavimlerin yoğunluğuna göre farklı coğrafyalarda yaygınlaşırlar. Örneğin Anadolu ve Orta Asya'da esas itibarı ile Turani Çingeneler olarak Abdalların dili çok yaygındır. Domane ya da Domca ise Türkiye'nin güney kesimleri ve Orta Doğu'nun her yerinde konuşulur. Lomavren Kafkas coğrafyasında hakim olan bir Çingene dilidir. Bu örneklerinde gösterdiği gibi farklı Çingene dilleri çeşitli bölgelerde sınırların ötesinde bir yaygınlığa sahip olabilirler. Kimi zaman bir coğrafyada birden fazla Çingene dilinin varlığından bahsetmek de mümkündür. Örneğin Orta Asya'da Abdoltili ile en az onun kadar yaygın olan Lavzi Mugat'ın varlığı hiçbir şekilde gözden kaçırılamaz.
Romanesin Çingene Evrensel Milleti için anlamı konuya bu açıdan bakıldığında çok daha net bir biçimde ortaya çıkar. Romanes Balkan coğrafyasında çok yaygın olan ve neredeyse bu coğrafyadaki tüm diğer Çingene dillerini de şu veya bu ölçüde etkilemiş bir dildir. Bağımsız bir gramer yapısına sahip olması, sözcük haznesinin Hint, Fars, Yunan, Turani ve Kafkas etkisiyle zenginleşmiş olması, onu Balkanların en güçlü Çingene dillerinden biri haline getirir. Kaba bir değerlendirme olsa da Romanesin Doğu Roma İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu'nun merkez topraklarında doğmuş ve yayılmış bir dil olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
***
Çingene dilleri ile Gaco dillerini birbirinden ayıran temel nokta nedir? Bu soruyu yanıtlamak için her iki sosyal yapısını sağlıklı bir biçimde değerlendirmek zorundayız. Tarımcı Gacolar hayatlarının büyük bir bölümünü köylerinde, toprağa bağlı olarak geçirirler. Komşuları neredeyse bir ömür boyu aynıdır. Hayat aynıdır. Çoban göçebe Gacolar ise hayvan sürülerini otlak alanları arasında gezdirmek için hareketli olsalar da büyük ölçüde içe kapalıdırlar. Dışarı ile ilişkileri sınırlıdır. Buna karşılık bizlerin atalarının yüzü her zaman dışa dönük olmuştur. Zira zanaat ve hizmet ürünlerini Gaco topluluklarına pazarlamak için çok farklı yerleşim noktaları arasında hareket etmeleri ve bu bölgelerin sakinleri ile iletişim içerisinde bulunmaları gerekmektedir.
Gaco dilllerini konuşanlar tek dilli olabilirler. İlişkileri sınırlıdır, temas halinde bulundukları toplumlar genellikle aynı dili konuşan insanlardır. Buna karşılık Çingene dillerini konuşanlar aynı zamanda komşularının dillerini de bilirler. Bir yandan iç iletişim Çingene dili ile sağlanırken diğer taraftan komşu ve müşteri topluluklarla onların dilinde konuşmak zorunluluğu Çingeneleri doğal olarak çok dilli toplumlar haline getirir.
Balkan ve Batı Anadolu coğrafyasına bir göz atalım. Buralarda Romanes konuşan tüm Çingene toplulukları aynı zamanda içinde yaşadıkları toplumların da dillerini bilmektedirler. Ne kadar içe kapalı olursa olsun sınırlı düzeyde dahi olsa komşu toplulukların dilini bilmeyen bir Çingeneye rastlamak neredeyse imkansız gibidir. Çingenelerin çok dilli yapısı Çingene dillerinin sürekli çevre dillerden etkilenmesini, onlardan etkilenerek gelişmesini ve dinamik bir yapı kazanmasını mümkün kılmıştır.
***
Türkiye'de de çok dillilik Çingene topluluklarının doğal bir zenginliği gibi gözükmektedir. Romanes konuşan Çingene gruplarında Türkçenin büyük bir yaygınlık ve zenginlikle kullanılıyor olması, üstelik bu durumunda sadece günümüze özgü değil geçmişten bugüne devam eden bir süreklilik arz etmesi gerçekten şaşırtıcıdır. Günümüzde Romanes ve Türkçeyi aynı anda anadil olarak kullanan çok sayıda Çingeneye rastlamak mümkündür. Bu insanların hangi dili önce öğrendiğini söylemek güçtür. Her iki dil adeta iç içe geçmiş; günlük hayatın farklı alanlarında birlikte kullanılmaktadır.
Romanesin Çingene Evrensel Milleti için anlamı onun Balkan coğrafyasının Çingenelerine ait nice hatırayı, acıyı, mutluluğu, yaşanmışlığı bünyesinde barındırdığı masalları, fıkraları, destanları ve halk şarkıları ile geçmişten günümüze taşıyor oluşudur. Bu zengin iletişim aracının yaşatılması ve kültür mirasının kuşaklar arasında devredilmesi hayati önemdedir. Bu noktada başta Romanlar olmak üzere Çingene Evrensel Milletinin tüm mensuplarına önemli bir rol düşmektedir.
***
Hepinize şen bir hafta diliyorum. Neşeniz bol keyfiniz gıcır olsun!
Arşiv
"Çingenelerin Kitabı" Neyi Anlatıyor?
Selendi Üzerine 2 / 09-17 Ocak 2010
Selendi Üzerine 03-09 Ocak 2010
Cingeneyiz.org: İddiasını Varlığı ile Doğrulayan Girişim 20/08/2009
