Romanlar, Abdallar, Elekçiler, Domlar, Lomlar, Mırtipler! Çingene olarak adlandırılan veya kendisini Çingene olarak kabul eden herkes! Burası sizin siteniz.
Haftanın Gündemi
Ali Mezarcıoğlu
İsimlerimiz 10/10/2010
Her diyarda namımız vardır. Bu diyarda namımız Çingene!
***
Bizler, göçebe zanaatçı ataların soyundan gelen insanlar yüzlerce isme sahibiz. Bunların bir kısmı atalarımızın kendi kabilelerine ya da kavimlerine; meslek, köken ya da dil gibi çeşitli özelliklere işaret ederek verdikleri isimlerdir. Balkan coğrafyasına damgasını vurmuş göçebe zanaatçı bir kavmin, Romanların ya da İrlanda'nın kadim kalaycıları Paveelerin adları böylesi kavim adlarına örnektir.
Göçebe zanaatçı kavimlerin kendi içlerinde barındırdıkları kabilerinde de kendilerine verdikleri isimler vardır. Lovara, Kalderaş, Xorahay ya da Laxo çeşitli coğrafyalarda yaşayan Roman kabilelerinin kendilerine verdikleri isimlere örnek gösterilebilir. Benzer bir biçimde, kökleri Orta Asya bozkırlarına dayanan göçebe zanaatçı bir kavim olan Abdallar da kendi içlerinde kabilelere ayrılırlar. Kabilelerin kendilerine verdikleri ve çoğunlukla sözkonusu kabile tarafından yapılan meslekleri işaret eden çeşitli isimleri vardır. Fakçılar, Tencili, Beydili, Kara Duman gibi Abdal kabileleri en bilinenlerdendir.
***
Göçebe zanaatçı olmayanlar; Roman Çingenelerinin göçebe zanaatçı olmayanlara verdikleri isimle Gacolar; göçebe zanaatçılara belli bazı isimler vermişlerdir. Bu isimler esas itibarı ile dışarıdan bakışı yansıttığından ayrıntı sayılabilecek konulara işaret etmezler. Gacolar; kendilerinden farklı olarak göçebe zanaatçı bir yaşam tarzını benimseyen topluluklara çeşitli şekillerde isim vermişlerdir. İsimlendirilecek olan göçebe zanaatçı grup fiziksel olarak ilgili Gaco grubundan farklıysa göçebe zanaatçı gruba hayali veya gerçek bir köken atfedilir.
Anadolu ve Avrupa coğrafyasında şaşırtıcı bir yaygınlığa sahip olan Kıpti kelimesinin durumu tam olarak böyledir. Kıpti esas itibarı ile Mısır'ın yerli halkının ismidir. Bu isim başlangıçta fiziksel olarak yaşadığı coğrafyanın genelinden farklılık gösteren bir göçebe zanaatçı gruba, grubun Mısırlı olduğu düşüncesi ile verilmiştir. Zamanla Kıpti kelimesinin anlamı tüm göçebe zanaatçı grupları kapsayacak şekilde genişlemiştir. Bizans İmparatorluğu'ndaki Agupti kelimesi ve günümüzde İngilizce'de halen kullanılan Gypsy sözcüğü Kıpti kelimesi ile bağlantılı sözcüklerdir.
Gaco grupları fiziksel olarak kendilerinden belirgin biçimde farklı olmayan göçebe zanaatçı gruplara ise ilgili grubun mesleğine işaret eden isimler vermişlerdir. Türkiye'nin güneydoğusunda yaşayan göçebe zanaatçı topluluklar bölgedeki Gacolar tarafından müzisyen anlamına gelen Mıtrip kelimesi ile adlandırılmışlardır. Kökeni henüz kesinleşmemiş olmakla birlikte coğrafyamızda göçebe zanaatçıları adlandırmak için kullanılan en yaygın sözcük olan Çingene kelimesi de büyük ihtimalle mesleğe işaret etmektedir. Bu konuda ortaya atılan 2 önemli teoride Çingene kelimesinin kabul edilmesinin göçebe zanaatçı topluluklarca yapılan mesleklerle olan bağlantısına işaret edilir.
***
Çingene kavimlerinin kendilerini adlandırmak için kullandığı isimlerle Gaco topluluklarının Çingeneleri adlandırmak için kullandığı isimler arasında önemli bir fark mevcuttur. Doğal olarak Çingene kavimlerinin kendilerine verdikleri isimler, Çingene kavimlerini diğer Çingene kavimlerinden ayırmak için kullanılmaktadır. Abdal, Yeniche, Pavee, Lom, Dom ya da Roman gibi kavim isimleri her bir Çingene kavminin kendine özgü özelliklerini yansıtır. Buna karşılık Gacolar tarafından Çingenelere verilen isimler Çingene kavimleri arasındaki ortaklıklara işaret ettikleri için daha kapsayıcıdırlar.
Gacoların fiziksel olarak kendilerinden farklı olmayan Çingene kavimlerine verdikleri isimler esas itibarıyla mesleğe ve yaşam biçimine işaret ettikleri için doğrudan doğruya tüm Çingene kavimlerinin ortak özelliklerini yansıtırlar. Fiziksel olarak Gacolardan farklı Çingene kavimlerine verilen isimler ise genellikle ilgili kavme dair bir özelliği, esas olarak da bir coğrafyayı işaret ettiği için başlangıçta daha dar bir anlama sahiptir. Kıpti kelimesinin ilk kullanıldığı dönemde, fiziksel görünüm itibarı ile Mısırlılarla bağlantılı olarak kabul edilebilecek gruplara işaret ettiği düşünülebilir. Buna karşılık kelime zamanla yaygınlaşır. Gacolar bu kelimeyi başlangıçta hangi gerekçeyle kullandıklarını dahi unuturlar. Bu sayede Kıpti kelimesi fiziksel görünümünden farksız olarak tüm Çingene kavimleri için kullanılmaya başlanır.
***
"Çingenelerin Kitabı" isimli çalışmamızda bir iddia ortaya attık. Biz insanlığın iki temel medeniyet halinde geliştiğine inanıyoruz. Bir tarafta herkesin bildiği, ders kitaplarında tarihi anlatılan medeniyet var. Göçebe çoban ve yerleşik tarımcıların ekonomik temelini oluşturdukları bu medeniyetin insanlığa neleri getirip neleri götürdüğünü hemen herkes biliyor. Diğer tarafta ise göçebe zanaatçı kavimlerin yarattığı bir başka medeniyet var. Bu medeniyetin eserleri diğerleri kadar bilinmiyor. Bu medeniyetin kurucularının adları anılmıyor, doğru dürüst bir tarihleri yazılmamış. Buna karşılık şurası kesin ki göçebe zanaatçıların medeniyeti çok daha barışçı...
"Çingenelerin Kitabı"nda sözkonusu her iki medeniyeti de evrensel millet olarak adlandırdık. Bir tarafta Gaco kavimlerinden oluşan Gaco Evrensel Milleti, diğer tarafta Çingene kavimlerinden oluşan Çingene Evrensel Milleti. Her iki evrensel milletin de birbirlerine ve insanlığa tarih boyunca çeşitli katkıları olmuş. Çingene ve Gaco Evrensel Milletlerinin birbirlerine olan en önemli katkısı ise birbirlerinin adlarını koymaları olmuştur.
Gaco kavimleri de tıpkı Çingene kavimleri gibi kendilerini evrensel millet olarak tanımlayacak genel isimler kullanmamışlar, kavim adlarıyla kendilerini diğer Gaco kavimlerinden ayırmayı tercih etmişlerdir. Germen, Frank, Norman, Etrüks vs gibi Gaco kavim adları bütün Gaco Evrensel Milleti'ni tanımlamaktan uzaktır. Buna karşılık Çingene kavimlerinin Gacolara verdikleri isimler sadece tek bir Gaco kavmini değil bütün Gaco Evrensel Milleti'ni tanımlar. Göçebe zanaatçı olmayanlara Abdallar Geben ya da Şivan, Romanlar Gaco, Lomlar Gece ya da Muul gibi isimler verirken sadece tek bir Gaco kavmini değil tüm Gaco Evrensel Milletini tanımlamaktadırlar.
Aynı durum Gacolar tarafından Çingenelere verilen isimler için de geçerlidir. Bir bütün olarak Çingene Evrensel Milletini kapsayan genel isimler Gacoların Çingenelere verdikleridir.
***
Bu haftaki gündem yazımızda isimler konusunu işlememiz bir müjde vermek içindi. Yeni bir kitap çalışmasına başlamış bulunuyoruz. Türkiye'de yaşayan farklı kavim ve kabilelerden Çingenelerin hem günümüzdeki yaşamlarının hem de tarihlerinin ayrıntılı bir şekilde tartışılacağı kitap alanında bir ilk olacak. Ne var ki kitabın anlaşılabilmesi için; evrensel millet, kavim ve kabile kavramlarının çok iyi tanınması şart. Çeşitli Çingene kabilelerinin Çingene kavimlerini ve dünya genelindeki Çingene kavimlerinin ise Çingene Evrensel Milleti'ni oluşturduğu anlaşılmadan yeni kitapta büyük bir açıklıkla ortaya koyacağımız kültürel zenginliğin layığınca değerlendirilmesi mümkün olmayacaktır.
***
Hepinize şen bir hafta diliyorum. Neşeniz bol, keyfiniz gıcır olsun.
Arşiv
Her Yönüyle Çingene Olmak (2) 03/10/2010
Her Yönüyle Çingene Olmak (1) 26/09/2010
Kurbağanın Taşıdığı Umut 20/09/2010
Hatırlamaya Başlamak 05/09/2010
Kavramları Doğru Kullanmak / 29/08/2010
5. Yıl Sorumluluğu / 22/08/2010
Avrupa ve Çingeneler / 3 / 15/08/2010
Avrupa ve Çingeneler / 2 / 08/08/2010
Avrupa ve Çingeneler / 01/08/2010
Engin Ardıç Bizden Ne İster? 25/07/2010
"Çingenelerin Kitabı" Neyi Anlatıyor?
Selendi Üzerine 2 / 09-17 Ocak 2010
Selendi Üzerine 03-09 Ocak 2010
Cingeneyiz.org: İddiasını Varlığı ile Doğrulayan Girişim 20/08/2009
